Skip to main content

Posts

Showing posts from January, 2017

शरद पोक्षेंचा नथुराम

मी आधी भूमिका मांडली होती की शरद पोंक्षेंना अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य असल तरी त्यांनी हा विषय काढण्याने काहिही साध्य होणार नाही. जुने उकरुन नुसत समाजात वाद माजतील. मात्र साम टिव्ही वर काल ज्या प्रकारे शरद पोंक्षेंना ट्रोल करुन सहा जणांनी मिळुन आवाज बंद केला त्यात परत चार ते पाच वेळा नथुरामला सावरकरांचा पोपट आणि सावरकर नथुरामला लिहुन देत होते आणि त्याप्रमाणे तो बोलत होता असे कोणतेही पुरावे न देता बोलले जात होते, सावरकरांची निष्कलंक सुटका होऊन सुध्दा परत त्यांना आरोपिच्या पिंजऱ्या त उभे केले जात होते ते पाहता नथुराम विरोधी मंडळींचा लोकशाही वरचा विश्वास , इतिहासाचे प्रेम आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा खोटा दंभ स्पष्ट दिसुन आला. हा नुसता एका नाटकाचा वाद नाही तर दोन विचारधारांची अविरत लढाई आहे, हे नाटक हा अगदीच क्षुल्लक निमित्त आहे आणि हा वाद म्हणजे दोन्ही विचारधारांची पुर्ण व खरी ओळख नाही. हा संघर्ष सतत चालु रहाणार आहे. नथुरामवरचे नाटक बंद केले तरी सावरकरांवर हल्ले होण आणि त्यांची बदनामी करण चालुच रहाणार आहे. मग नाटकाचे प्रयोग का बंद करायचे? नथुराम हा इतिहास आहे आणि शरद पोंक्षेंना ते वा...

खुसरो खानाची गोष्ट

अल्लाउद्दीन खिलजी व नंतर त्याचा मुलगा सुलतान मुबारकखान खिलजी याने हिंदुंवर जे अनन्वित अत्याचार केले त्याचा परीणाम खिलजींच्या भीषण अंतात झाला. अल्लाउद्दीन ने खच्ची केलेला मुळचा हिंदु गुलाम मलिक काफुर . याच्यावर अल्लाउद्दीन खिलजी अतोनाश आशिक होता, समलैंगिक संबंध ठेवुन होता. याच प्रेमकथेने खिलजीचा काटा काढला व नन्तर रामदेवराय यादवाच्या मुलीच्या पोटी जन्मलेल्या अल्लाउदीनच्या ४-५ वर्षांच्या शहद्जाद्याला तख्तावर कठपुतळीसारख बसवुन स्वत: त्याचा पालक म्हणून मलिक काफुर हा गुलाम राज्य पाहु लागला त्याचा महिनाभरात खून झाला आणि मुबारकखान हा अल्लाउद्दीन खिलजीचा वाचलेला मुलगा सुलतान झाला. हा मुबारक खिलजी सुध्दा हसन नामक मुळ हिंदु असलेल्या व अल्लाउद्दीन ने पकडुन आणलेल्या एका देखण्या मुलावर आशिक होता. त्याला बढती देऊन नाव दिले होते खुस्रोखान. हा खुसरो खान मात्र मनातून संतप्त होता. सक्तिचे लैंगिक संबंध व सक्तीचे धर्मांतर याचा सूड त्यास घ्यायचा होता. संधी मिळताच त्याने आपल्या भरवाड या जातीच्या आपल्या नातेवाईकांना व इतर हिंदुंनाही त्याने भराभर सैन्यात भरती करुन घेतले आणि मुबारक चा खून करुन स्वत:च स...

डकरी आणि भन्साळीअप्रस्तुत तुलना

गडकरी पुतळा प्रकरण आणि संजय लीला भन्साळी यांना पडलेले फटके यात समानता शोधायचा अव्यापारेषु व्यापार करु नका. दोन्ही गोष्टीत आकाशपाताळाच अंतर आहे. गडकरी प्रकरणात, गडकऱ्यांनी उपलब्ध इतिहास साधने व समजुती यावर लिखाण केले, त्यामागचा हेतु ऐतिहासिक पुरुषाची बदनामी करण्याचा वा घटनांची मुद्दाम मोडतोड करण्याचा नव्हता. पुतळा बसवला त्याला साठ वर्ष्रे झाली आहेत आणि अल्लाउद्दीन खिलजी व त्याच्या वाईट नजरेने जोहार करावा लागणारि पद्मिनी यांच्या कथेला प्रेमकहाणी साफ़र करणारा भन्साळी नावाचा विकृत वर्तमानकालात आहे. भन्साळी हा इसम हेतुत: समाजमनावर ओरखडे काढतो आहे. अल्लाउद्दीन खिलजी हा एक ऐतिहासिक पात्र आहे आणि त्याची क्रुरता अत्याचार सर्वांना माहीत आहे. त्याने केलेले अत्याचार आणि कत्तलींचा इतिहास आहे. त्याचबरोबर अल्लाउद्दीन खिलजी आणि महाराणी पद्मिनी यांच्यातले नाते शिकारी आणि सावज, भक्श्य आणि भक्षक, शोषक आणि शोषित असे असल्याचे इतिहासात विख्यात आहे, या दुर्दैवी राणीला वासनांध खिलजी मुळे जोहार करावा लागला या इतिहासाशी सर्वसामान्य विद्यार्थी पण परिचित असतो. गडकरीचे लिखाण त्यावेळी उपलब्ध असलेल्या इतिहा...

असा होता अल्लाउद्दीन खिलजी

अल्लाउद्दीन खिलजी ची अधिकृत बायको म्हणजे त्याची चुलत बहीण जिच्या बापाला म्हणजे जलाल-उद-दीन खिलजी याला मारुन तो सुलतान झाला. दुसरी त्याने पळवुन आणलेली गुजराथच्या कर्णावतीच्या राजाची म्हणजे करण घेलो याची राणी कमलदेवी. तिसरी महाराष्ट्रातल्या राजा रामदेवराय यादवच्या गळ्यावर सुरी ठेऊन पळवलेली त्याची राजकन्या जेठाई. कमलदेवीला जनान्यात डांबल्यावर गुजरात चा राजा करण घेला मुलगी देवलदेवी सह यादवांच्या आश्रयाला आला. अल्लाउद्दीन चा निर्लज्जपणा असा की पळवलेल्या राणी कमलदेवीच्या मुलीची दे वलदेवीची मागणी त्याने स्वत:च्या मुलासाठी केली. देवलदेवीला वाचवण्यासाठी झालेल्या लढाईत राजा करण घेलो मेला, देवलदेवीला अल्लाउद्दीनाने ताब्यात घेतले आणि मुलगा खिज्रखानाशि निकाह लावुन दिला. (गुजरातीत या विषयावर "करण घेलो" नावाची कादंबरी पण आहे. गुजराती भाषेत लिहिली गेलेली पहिली कादंबरी ) अलाउद्दीन खिलजीच बाकीचे सगळे कामजीवन म्हणजे त्याने बाटवलेेला हिंदु गुलाम ज्याच्याशी त्याचे बळजबरीचे विकृत संबंध होते. ज्यास त्याने खच्चि केले ( castrated ) तो आवडता गुलाम म्हणजे मलिक काफुर, शेवटी यानेच खिलजीला ठार मा...

संघ काळाप्रमाणे बदलतो आहे !

मी संघाचा नाही तरी संघाशी लहानपणापासून परिचित आहे. लहानपणी माझ्यापेक्षा वयाने काहिसा मोठा असलेला व  शेजारी रहात असलेला श्री. रवी बेडेकर माहीमच्या नारळी बागेत भरणाऱ्या संघ शाखेत मला घेऊन जात असे. महिना दोन महिन्यानंतर ती शाखा काही कारणाने बंद झाली होती वाटते. त्यानंतर दैनंदीन शाखेशी संबंध उरला नाही. काल माझे ज्येष्ठ स्नेही डॉ. श्रीरंग अरविंद गोडबोले यांच्या विशेष आमंत्रणावरुन दिवसभर संघस्थानावर म्हणजे मोतीबागेत होतो. मुख्य भाग होता समाज माध्यामत असलेली आव्हाने. त्या निमित्ताने आज  संघाची बैठक , बौध्दीक आणि चर्चा यांना उपस्थिती लावली. फारच छान अनुभव होता. जागतिकीकरणाच्या नव्या आव्हानांना कस सामोर जाव, संघ विचारांपुढची आव्हान, समाज माध्यम,  वृत्त वाहिन्या अशा अनेक गोष्टींना, काही ओझरता स्पर्श करणारी तर काही सखोल असणारी, अशी चर्चा झाली. अत्तिशय हसतखेळत, चर्चेचा उच्च स्तर टिकवणारे तोही हास्यविनोदाचे वातावरण राखुन त्यामुळे सर्व वेळ अगदी मजेत व तरिही खूप काही विचार प्रवृत्त करणारा असा गेला. संघाचा असा मी नसलो , म्हणजे दैनंदिन शाखात मी कधी गेलो नाही ना कधी संघाच्या क...

हमारे गांधी तुम्हारे सवरकर

पहिल्या प्रजासत्ताक दिनाच्या निमित्ताने सावरकर, नेहरु व पटेल या तीन नेत्यांचे लोकांना उद्देशुन आलेले संदेश केसरी वृत्तपत्राने १७ जाने १९५० एकाच पृष्ठावर शेजारी शेजारी छापले, त्यांचा भावार्थ असा होता, १. ज्या देशवीरांच्या नि धर्मविरांच्या कृतकृत्य पिढीने आज स्वदेश स्वतंत्र केला आहे त्याच पिढीचे तुम्ही पुत्र अथवा पौत्र आहात! त्या देशस्वातंत्र्याच्या संरक्षणार्थ हातावर शीर घेऊन राष्ट्रिय सैन्यात शिरुन आपल्या मातृभूमिकडे कोणीही शत्रूत्वाने पाहण्यास धजुच नये इतके तिचे शस्त्रबळ नि  सैन्यबळ प्रबळ कराल तरच त्या पिढीच्या पोटी तुम्ही जन्मल्याचे सार्थक होईल- स्वातंत्र्यवीर सावरकर. *** २. वीस वर्शांपुर्वी मी स्वातंत्र्याची शपथ घेतली या काळात आपण जय आणि पराजय पाहिले. ज्या व्यक्तीने आपणाला विजयाकडे नेले ते गांधीजी आपल्यात नाहित. गांधीजींनी आपल्या सर्वच आयुष्यात उच्च प्रतिची नितीमत्ता, प्रामाणिक पणा सहिष्णुता आणि कष्ट या गुणांना महत्व दिले. आपल्या मनातुन भिती व द्वेष काढून टाका. आपला मार्ग चुकल्यास हे स्वातंत्र्य हातून निसटण्याचा संभव आहे. - जवाहरलाल नेहरु *** ३.गांधीजींच्या प्रयत्ना...

प्रश्न: स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि नेताजी बोस यांच्यात संबंध काय?

उत्तर थोडक्यात : बोस हे कॉंग्रेसचे असून नंतर फ‘ओरवर्ड ब्लॉक या पक्षाचे निर्माते झाले तर सावरकर हिंदुमहासभेचे अध्यक्ष होते. मुस्लीम प्रश्नात बोस हे गांधीजींपेक्षाही जास्त प्रमाणात मुस्लिम अनुनय करणारे होते तर सावरकर हिंदु आणि मुस्लिम प्रश्नाविषयी लोकसंख्येचे प्रमाणात प्रतिनिधित्व आणि एक व्यक्ती एक मत या लोकशाही तत्वाचे पुरस्कर्ते होते. सुभाषचंद्र बोस यांना हिंदु-मुस्लीम प्रश्नाची फारशी जाण नव्हती . हिं दु व मुस्लीम हे एकराष्ट्र झालेले असून ब्रिटीश हिंदुस्तानातून जाता क्षणीच हिंदु मुस्लीम प्रश्न शिल्लक रहाणार नाही अशी त्यांची भाबडी समजुत होती , तर सावरकरांनी मुस्लिम मानसिकतेचा आणि हिंदु-मुस्लीम ऐक्याचा सखोल अभ्यास केला होता. पुढे आझाद हिंद सेनेत सुध्दा पाकिस्तानवादी शिरले होते व त्यांनी सुभाषचंद्रांचा खून करायचा प्रयत्न केला त्याचा बोसांना अतोनात धक्का बसला व त्यांनी पाकिस्तानविरुध्द वीस वर्ष्रे यादवी युध्द खेळेन असे म्हटले होते. सावरकर हे द्रष्टे असल्याने आधीपासुनच सावध होते. सशस्त्र क्रांतीबाबत मात्र बोस आणि सावरकर एकाच बोटीचे प्रवासी होते. बोसांनी आझाद हिंद सेनेसाठी सावरकरा...

शरद पोंक्षेंचा नथुराम पुर्वार्ध

प्रिय श्री. शरद पोंक्षे नाटक सादर करण्याचा कायदेशीर हक्क व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दोन्ही आपणास आहे. मी तुमच्या त्या हक्का विरुध्द नाही. मात्र आता त्या नाटकाचा विषय असलेल्या फाळणीच्या व गांधी हत्येच्या दुर्दैवी घटनांपासुन सत्तर वर्षे भविष्यात आपण आलो आहोत. गांधी हे नाव सोडल तर आज व्यवहारात गांधीवाद शिल्लक नाही. आपण अणुशक्ती धारक व अण्वस्त्रधारी देश आहोत, सैन्य व शस्त्र सज्ज आहोत. आंतरराष्ट्रिय संबंधात कणखर धोरण असल्याचा दावा करणार, हिंदुत्ववादाला तुलनेने का होईना. जास्त जवळ असलेल सरकार केंद्रात आहे. गांधीवाद तोंडी लावण्यापुरताही अस्तित्वात नाही. नथुराम गोडसे यांनी कोर्टात साक्ष देताना म्हटले कि गांधीवाद रक्तबंबाळ होऊन मृत्युशय्येवर तळमळत पडलाय पण गांधीजी अमर आहेत. हे शब्द तंतोतंत खरे झालेत. त्या इतिहासाची पाने आज सर्व अभ्यासकांना उपलब्ध आहेत. देशातला बराच मोठा वर्ग नथुरामची बाजु समजुन घ्यायला तयार आहे. नथुराम ला माथेफिरु ठरवुन झटकुन न टाकता इतिहास विषय म्हणुन समजुन घेण्यास सिध्द आहे. गांधीहत्येमुळे हिंदुत्ववादाचे नुकसान झाले, हिंदुमहासभा आणि सावरकर दोघांचे नाव बदनाम झाले. वि...

सावरकर आणि टागोर

१९१३ साली रविंद्रनाथ टागोरांना नोबेल सन्मान मिळाल्यावर ती वार्ता अंदमानात शिक्षा भोगत असलेल्या सावरकरांना हस्ते परहस्ते मिळाली. ( अंदमानात बातम्या मिळण्याचे वेगवेगळे मार्ग कोणकोणते असत ती माहिती सावरकरांनी माझी जन्मठेप मध्ये दिली आहे. ) या वार्तेने आनंदित झालेल्या सावरकरांनी रविंद्रनाथांच्या अभिनंदनपर काव्य रचले. समग्र सावरकर साहित्यात ती कविता छापताना सावरकरांनी ती रविंद्रनाथांकडे धाडली असा उल्लेख आहे. काल आमचे फेसबुकवरचे तरुण मित्र  Ashish Khadye  यांनी एक चित्ताकर्षक प्रश्न केला. हि कविता सावरकरांनी कशी पाठवली अणि त्यावर टागोरांनी कोणते उत्तर पाठवले. कारण सावरकरांना साधा कागदही मिळत नसताना हि कविता लिहिणार कशी , ब्रिटीश त्यांना पाठवु देणार कशी? प्रश्न रास्त होता. इतर सर्व कविता सावरकरांचे एक सह कष्टभोगी राजबंदी प्राध्यापक रामहरी यांनी मुखोद्‌गत करुन सुटल्यावर सावरकरांच्या धाकट्या भावाकडे जाऊन त्यांना त्या हजारो ओळी म्हणून दाखवल्या व त्यांनी त्या उतरवुन घेऊन टोपण नावाने छापल्या हे माहित होते, पण या 1913 सालच्या कवितेचा प्रश्न सुटेना. मग मी इमेल द्वारा आमच्या मित्रमंड...

सावरकर "पायोनियर ऑफ हिंदुत्व"

रा.स्व.संघ आणि सावरकर यांच्यातले संबंध आणि धोरणात्मक मतभेद काहिही असोत. पण डॉ.हेडगेवार सावरकरांचे हिंदुत्व मानणारे होते व त्यांच्याबरोबरच्या दोऱ्यात दुय्यम भूमिका घेऊन त्यांच्यासमवेत रहात. तर गोळवलकर गुरुजी सावरकरांची भेट वेळ ठरवुन घेत आणि भेटले की त्यांच्या पायाला स्पर्श करुन वंदन करत असत. व्यक्तीश: सरसंघचालकांपासून ते संघ स्वयंसेवकापर्यंत सर्वांना सावरकरांविषयी संपुर्ण आदर असतो. बाळासाहेब ठाकरे आणि काही प्रमाणात शिवसेना यांचे सावरकर प्रेमही सर्वश्रुत आहेच. "पायोनियर ऑफ हिं दुत्व" जर का कोणी असेल तर ते स्वातंत्र्यवीर सावरकरच ! त्यामुळेच सर्व विरोधी राजकिय पक्ष, समाजवादी/साम्यवादी विचारसरणी या सर्वांचे द्वेषाचे स्थान कोण असेल तर ते सावरकर. त्यांना विचारांनी जिंकता येणे शक्य झाले नाही, इतकेच नाही तर सावरकर विचार येथे रुजलाय आणि वाढतच चाललाय. त्यामुळेच सावरकरांना जाऊन आज पन्नास वर्षे होऊन गेली , हिंदुत्वाचा विचार मांडुन १०० वर्षे होत आली म्हणून मिळेल त्या मार्गाने सावरकरांना बदनाम करणे त्यांच्यावर वैयक्तिक चिखलफेक करणे व निंदानलस्ती करणे याचे एकमेव कारण हे ...

अभिनव भारत मंदिर

सशस्त्र क्रांती च्या उद्देशाने सावरकरांनी अभिनव भारत ही संघटना स्थापन केली. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर या संघटनेचे काम पुर्ण झाले असे जाणून त्यांनी हि संघटना विसर्जित केली व अभिनव भारत संघटनेचा १९५२ साली समारोप केला.(याचे अध्यक्षपद स्वत: न भुषवता नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे छायाचित्र अध्यक्षांच्या खुर्चीवर ठेऊन त्यांनी बोसांविषयी आदर व्यक्त केला ) पुढे १९५३ साली या निमित्ताने ते नासिक जिल्हा व त्यांच्या मुळ जन्मगावी भगुर येथे गेले. त्या प्रसंगी नाशिक जिल्ह्यात स्मारक म्हणून अभि नव भारत मंदिर उभारले गेले. सावरकरांना स्वत:ला कोणतेही वैयक्तिक स्मारक नको होते त्यामुळे त्यांनी तेव्हा ब्रिटिश सरकारने जप्त केलेले स्वत:चे जन्मघर त्यावेळेच्या बाजारमूल्यानुसार सुमारे रु. ५०००/- किमतीत घेणे शक्य असुनही तसे न करता, अभिनव भारत मंदिराला रु. १५०००/- ची देणगी दिली. त्यांनी स्वत:भोवती दिवे ओवाळून घेण्याचा मोह टाळला. पण आपणास मात्र कृतज्ञता बुध्दी नसल्याने अजूनही या घराचे स्मारक होऊ शकलेले नाही , ते घर हे राष्ट्रिय स्मारकाचा विषय आहे.

सावरकर आणि खादी

स्वदेशी , खादी यांचा आणि हिंदुत्ववाद्यांचा फार जुना संबंध आहे. परकिय कपडयांची पहिली होळी सावरकरांनी पुण्यात केली , गांधीजींनी त्याचा धिक्कार केला, पण पुढे स्वत:च अशी होळी केली, Better late than never.  लंडनमध्ये असताना आपल्या बातमीपत्रातून (१९०५-१९१०) सावरकरांनी स्वदेशीचे महत्व शिकवणारे व स्वदेशीच्या प्रचाराचा ब्रिटीशांच्या व्यापारावर होत असलेल्या प्रतिकुल परिणामांची आकडेवारी देणारे २-३ लेख लिहिले आहेत. एका प्रसंगी सावरकरांचे धाकटे बंधु डॉ. नारायणराव सावरकर संपुर्ण खादीच्या वेषा त अन्य दोन सावरकर बंधुंना भेटायला तुरुंगात आले असता तुरुंगधिकाऱ्यांनी त्या वेषावरुन अटकाव केला. डॉ.सावरकरांनी न्यायालयात जाऊन संघर्ष करुन, खादीच्या वेषातच तुरुंगात भेटीसाठी जाण्याची परवानगी मिळवली. स्वा. सावरकर रत्नागिरीत स्वदेशी मालाची विक्री करत. स्वत: गाडीत स्वदेशी माल भरुन तिची विक्री करत. स्वदेशी माल व कापड यावर त्यांनी काही कविता रचल्या व प्रचारल्या. पुढील फोटो स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी कोकणातील राजापुरच्या खादी भांडाराचे उद्‌घाटन करतानाचा आहे. राष्ट्रप्रेम, देशहित आणि स्वदेशी यावर ...

गडकऱ्यांचा कच्चा खर्डा "राजसंन्यास"

संगीत राजसंन्यास या नाटकाच्या खर्ड्यामध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांची जी चुकीची प्रतिमा रंगवली आहे त्याच्याशी मी अजिबात सहमत नाही. अशा हिन गैरसमजुती अशा वीर पुरुषाविषयी पसराव्यात हे दु:खद आहे. शिवाजी महाराज असोत वा संभाजी महाराज वा इतर सर्व ऐतिहासिक पुरुष . त्यांच्याविषयी आदर बाळगण्यास व सिद्ध करण्यास कोणाच्याही प्रशस्तीपत्रकाची वा जाती प्रमाणीकरणाची गरज नाही. मात्र राम गणेश गडकऱ्यांनी मुद्दाम बदनामीच्या हेतुने हे नाटक किंवा नाटकाचा खर्डा लिहिला हे ही मला मान्य नाही. ही निव्व ळ एक कलाकृती आहे व होती. तो इतिहास नाही. त्या काळात गडकरी यांना जो इतिहास उपलब्ध होता तो खूप अपुरा व मोडकातोडका होता. या साधनांत कृष्णाजी केळुस्कर या अतिशय विद्वानाने लिहिलेले शिवचरित्र समाविष्ट असून त्यातही केळूस्करांना जी तत्कालिन कागदपत्रे उपलब्ध झाली त्यात त्यांनाही संभाजी महाराजांची प्रतिमा वाईटच आढळली व केळूस्कारांनीही तशिच रंगवली. केळूस्करानां पण इतर सर्व इतिहासकारांप्रमानेच आपण लिहितो तोच इतिहास अंतिम नाही याची जाणीव होती. केळुस्कर हे जातीने मराठा. बखरी या इतिहासात दुय्यम तिय्यम साधने मानली असतात, पण ...

We all born Free

"स्वराज्य हा माझा जन्मसिध्द हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच " लोकमान्य टिळकांच्या या उद्गारांना शंभर वर्षे पुर्ण झाली , त्या निमित्ताने काही कार्यक्रम पार पडले. हे उद्गार टिळकांनी नेमके कधी काढले, स्वराज्याची त्यांची कल्पना नेमकी काय होती. स्वातंत्र्य व स्वराज्य यात नेमका काय फरक आहे? का दोन्ही समानार्थी यावर काही उद्बोधक चर्चा पण सुरु आहेत. जहाल मतवादी लोकमान्य हे सशत्र क्रांतीकारी पक्ष आणि सनदशीर मार्गाने प्रयत्न करणारा नेमस्त कॉंग्रेस पक्ष यातला सुवर्णमध्य होता. सावरकरांनी वर् णन केल्याप्रमाणे क्रांतीकारक पक्ष हा तलवारीचे पाते असेल तर टिळक त्या तलवारीची मूठ होती. टिळकांना गांधी (महात्मा) प्रमाणे सशस्त्र क्रांती हे कधी पाप वाटले नाही. योग्य वेळ आणि एकुण शक्ती यांचा मात्र ते विचार करत होते. १९१६ च्या होमरुल चळवळीचा एक टप्पा आला आणि त्यावेळी लोकमान्यांनी हे प्रसिध्द सुत्र सांगितले. या आधी पर्यंत ब्रिटीशांच्या आधुनिक तंत्रामंत्राने भारावलेला नेमस्त कॉंग्रेस वर्ग ब्रिटीशांचे राज्य म्हणजे ईश्वरी वरदान समजत असे. लोकहितवादी देशमुख, रानडे, गोखले हे त्याचे वाहक! ब्रिटिश म्हणत, ...